Op 12 februari 1960 deed de Conseil d’État uitspraak over twee verzoeken van de vennootschap Eky, die bezwaar maakte tegen overtredingen die bij decreet waren ingesteld wegens het gebruik van valse betaalmiddelen. De uitspraak van de afdeling geschillen werpt twee afzonderlijke vragen op: is de preambule van de Grondwet van 1958 bindend voor de overheid?
En vooral: wie bepaalt de straffen voor overtredingen, de wetgever of de regelgevende macht? De Conseil d’État geeft op beide punten uitsluitsel, maar niet op de manier die doorgaans wordt aangenomen.
Verdeling tussen wet en regelgeving in het strafrecht: wat het arrest Eky werkelijk beslist
In de gangbare lezing van het arrest ligt de nadruk op de erkenning van de juridische waarde van de preambule. Die lezing klopt, maar laat de centrale redenering van de uitspraak buiten beschouwing. De Conseil d’État past de artikelen 34 en 37 van de Grondwet toe om te bepalen of het instellen van overtredingen onder de wetgevende bevoegdheid of de regelgevende macht valt.
De uitkomst is duidelijk: overtredingen vallen onder de regelgevende macht, en artikel 4 van het oude Wetboek van Strafrecht, dat de vaststelling van de straffen daarvoor aan de wet voorbehield, wordt geacht te zijn ingetrokken door de nieuwe grondwettelijke bevoegdheidsverdeling. De Conseil d’État bekrachtigt daarmee het betwiste decreet.
Deze oplossing staat op gespannen voet met artikel 8 van de Verklaring van de rechten van de mens en de burger van 1789, waarin staat dat niemand kan worden gestraft dan krachtens een wet.
Door te aanvaarden dat de uitvoerende macht overtredingen bij regelgeving kan instellen, staat de Conseil d’État een afwijking toe van het legaliteitsbeginsel in het strafrecht zoals dat in 1789 is geformuleerd. Een diepgaande analyse van het arrest van de vennootschap Eky uit 1960 laat zien dat de uitspraak in de eerste plaats de grens tussen de wetgevende bevoegdheid en de regelgevende macht afbakent.

Preambule van de Grondwet van 1958: de Conseil d’État erkent de juridische waarde ervan
De tweede bijdrage van de uitspraak betreft de status van de preambule. Tot 1960 bestond er onzekerheid over de bindende kracht ervan. Sommige juristen beschouwden de tekst als een verklaring zonder rechtstreekse gevolgen voor overheidshandelingen.
Door het bestreden decreet te toetsen aan artikel 8 van de Verklaring van 1789 erkent de Conseil d’État dat de teksten waarnaar de preambule verwijst, juridische normen vormen die aan de overheid kunnen worden tegengeworpen. De preambule van 1958 verwijst naar de Verklaring van 1789 en de preambule van de Grondwet van 1946: deze teksten maken deel uit van het legaliteitskader waaraan de bestuursrechter toetst.
Deze erkenning blijft beperkt tot de toetsing van bestuurshandelingen. De Conseil d’État toetst wetten niet aan de Grondwet. Dat onderscheid is fundamenteel: een decreet kan worden vernietigd wegens strijd met de preambule, maar een door het Parlement aangenomen wet niet.
Ordonnanties uit de overgangsperiode: een beperking van het beroep wegens machtsoverschrijding
De vennootschap Eky maakte ook bezwaar tegen artikel 136 van het Wetboek van Strafrecht, dat voortkwam uit een ordonnantie van 23 december 1958. Op dit punt weigert de Conseil d’État het verzoek te behandelen. De ordonnantie was vastgesteld op grond van artikel 92 van de Grondwet, in het kader van de overgangsperiode tussen de Vierde en de Vijfde Republiek.
De bestuursrechter beschouwt deze ordonnantie als vastgesteld in de uitoefening van de wetgevende macht en dus niet als een voor beroep wegens machtsoverschrijding vatbare bestuurshandeling. Deze oplossing trekt een duidelijke grens: de Conseil d’État toetst decreten, maar geen handelingen van wetgevende aard, ook niet wanneer die van de regering afkomstig zijn.
Vergelijking van de twee gevoegde verzoeken
| Verzoek | Betwiste tekst | Juridische grondslag | Uitspraak van de Conseil d’État |
|---|---|---|---|
| n° 46922 | Decreet van 23 december 1958 (artikelen R 30, R 31, R 32, R 33 van het Wetboek van Strafrecht) | Artikelen 34 en 37 van de Grondwet, artikel 8 DDHC | Afwijzing ten gronde: het decreet schendt de aangevoerde bepalingen niet |
| n° 46923 | Artikel 136 van het Wetboek van Strafrecht (ordonnantie van 23 december 1958) | Artikel 92 van de Grondwet | Niet-ontvankelijk: handeling van wetgevende aard, geen beroep wegens machtsoverschrijding mogelijk |
Deze tabel maakt de tweedeling in de uitspraak zichtbaar. De Conseil d’État aanvaardt dat een regelgevende handeling wordt getoetst aan grondwettelijke normen, maar weigert kennis te nemen van een wetgevende handeling.
Arrest Eky en het constitutionele blok: betekenis en doorwerking in het bestuursrecht
Het arrest Eky bevindt zich op een kruispunt van het Franse publiekrecht. De betekenis ervan moet worden afgemeten aan wat het wel en niet doet.
Wat het wel doet:
- De preambule van 1958 kan worden tegengeworpen aan bestuurshandelingen en verrijkt zo het legaliteitskader dat de bestuursrechter toepast bij de toetsing van decreten en besluiten
- De bevoegdheidsverdeling tussen wet en regelgeving uit de artikelen 34 en 37 van de Grondwet is rechtstreeks van toepassing in strafzaken, ook om daarmee strijdige eerdere bepalingen in te trekken
- Ordonnanties die in de uitoefening van de wetgevende macht zijn vastgesteld, vallen buiten de toetsing door de bestuursrechter via een beroep wegens machtsoverschrijding
Wat het niet doet: Eky geeft de bestuursrechter niet de bevoegdheid om te toetsen of een wet in overeenstemming is met de Grondwet. Die bevoegdheid valt buiten de taak van de Conseil d’État. In 1971 beriep de Conseil constitutionnel zich op de preambule om de vrijheid van vereniging te erkennen als een beginsel met grondwettelijke waarde, waarmee de grondwettigheidstoetsing van wetten werd uitgebreid. Deze twee benaderingen zijn verschillend.
Ook de vraag of een wet verenigbaar is met een internationaal verdrag volgt een afzonderlijk traject. In 1989 aanvaardde de Conseil d’État in het arrest Nicolo dat deze verenigbaarheid wordt getoetst, ook wanneer de wet van na het verdrag dateert. Dit is een toetsing aan verdragen, die niet moet worden verward met de grondwettigheidstoetsing die in Eky aan de orde is.

De spanning tussen de bescherming van grondrechten en de verdeling van regelgevende bevoegdheden vormt de rode draad in de uitspraak. De Conseil d’État erkent de Verklaring van 1789 als toetsingsnorm, maar bekrachtigt tegelijk een afwijking van het daarin vastgelegde legaliteitsbeginsel in het strafrecht. Het arrest beschermt de grondrechten minder dan dat het de grens tussen wet en regelgeving afbakent. Deze lezing verklaart waarom de uitspraak een vertrekpunt blijft, en geen eindpunt, in de ontwikkeling van het Franse bestuursrecht.



